Қаланы кім аман ұстап тұр?
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Қаланы ұлы ететін – аспанға бой созған ғимараттары емес; әр таң сайын қала әлі оянбай тұрып-ақ өз жұмысының басында жүретін адамдары.
Таяуда Қазақстаннан екі жаңалық келді.
Біріншісінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Таза Қазақстан» бастамасы туралы айтып, табиғат пен қоғамдық орындарды әдейі ластайтындарға қатысты жазаны қатайтуды ұсынды.
Бұл жаңалықтан кейін ойға бірінші оралатын сұрақ:
Қаланы кім ластайды? Арада бірнеше күн өтті. Бұл жолы Астанадан тағы бір жаңалық келді. Әрі ол бірінші сұрақтың жетпей тұрған екінші жартысын толықтырғандай болды:
Ал қаланы кім аман ұстап тұр?
Астанада «Адал еңбек» жобасы аясында «Еңбек келбеті» атты фотокөрме ұйымдастырылды. Көрмеге қаланың дамуына және күнделікті тіршілігіне өз еңбегімен үлес қосып жүрген 30 кәсіп иесі таңдалды.
Олар суретке түсірілді. Жұмыстары баяндалды. Өмір тарихтары жазып алынды. Жылдар бойы атқарған істерінде жинаған тәжірибелері көпшілікке көрсетілді. Өйткені кейде бір қоғамның ең үлкен кемшілігі – еңбек ететін адамдардың жоқтығы емес. Біздің оларды енді көрмейтініміз.
Әр таң сайын таза көшеге шығамыз. Бірақ ол көшені кім тазалағанын білмейміз.
Шүмекті бұраймыз. Су келеді. Электр түймесін басамыз. Шам жанады. Автобус аялдамаға келеді. Қоқыс контейнері босайды. Қыста қар тазаланады. Жазда саябақтар суарылады.
Бір ақау болса, біреулер жер астына түседі. Біреулер бағанаға шығады. Біреулер қозғалтқыштың қақпағын ашады. Біреулер түнгі сағат үште кезекшілікте отырады.
Ал біз мұның бәріне бір ғана сөз айтамыз: «Өмір».
Ал шын мәнінде біз өмір деп жүрген нәрсе – көбіне өзіміз танымайтын адамдардың еңбегінің мінсіз түрде бір-біріне жалғасуы. Бәлкім, қазіргі әлемнің ең үлкен елестерінің бірі дәл осы жерден басталған шығар.
Өнімді көреміз, өндірушіні көрмейміз.
Қызметті көреміз, қызмет етушіні көрмейміз.
Тазалықты көреміз, тазалаушыны көрмейміз.
Қаланы көреміз, бірақ қаланы әр таң сайын қайта тұрғызатын қолдарды көрмейміз.
Міне, Астанадағы «Еңбек келбеті» көрмесін кәдімгі фотокөрмеден асырып тұрған ой дәл осы жерден басталады. Өйткені бұл жолы фотоаппарат даңққа бұрылмайды. Сахна шамдары онсыз да бәрі танитын жүздерді одан әрі көрнекі ету үшін жағылмайды.
Объектив басқа жаққа бұрылады:
Еңбекке.
Адамның жүзіне.
Күс басқан қолға.
Бір кәсіпте өткен жылдарға.
Таңның ерте сағаттарына.
Аязға.
Аптапқа.
Тәртіпке.
Сабырға.
Қайталануға.
Әрі, бәлкім, ең бастысы – ешкім қол шапалақтамаса да өз ісін тиянақты атқаруды жалғастыра беретін адамға.
Өйткені адал еңбектің бір ғажап қасиеті бар: ол көбіне үнсіз болады.
Шу шығармайды.
Өзін жарнамаламайды.
Бас тақырып талап етпейді.
Тек әр таң сайын жұмысының басына қайта барады.
Ал қала оның иығында өмір сүруін жалғастыра береді.
Дәл осы жерде бірнеше күн бұрын талқылаған «Таза Қазақстан» идеясы мен «Адал еңбек» жобасы бір-біріне түйіседі.
Біріншісі бізге: «Қаланы неге ластаймыз?» деп сұрайтын.
Ал екіншісі енді басқа сұрақ қояды: «Ал сол қаланы кім тазалайды, жөндейді, арқалайды және тірі ұстайды?»
Бұл екі сұрақ шын мәнінде бір-бірінен бөлек емес. Өйткені қоғамдық орынды ластамау – тек қоршаған ортаға деген құрметтің белгісі ғана емес. Ол сол орынды тазалайтын адамның еңбегіне деген құрметтің де белгісі.
Жерге лақтырған бөтелкеңіз тек асфальтты ластамайды.
Ол басқа біреудің еңбегін де жерге тастайды.
Саябақта қалдырған қоқысыңыз тек табиғатқа зиян келтірмейді. Сіз кеткен соң сонда келіп оны жинауға мәжбүр болатын адамның уақытын да ұрлайды.
Сындырған орындығыңыз тек әкімдіктің мүлкіне зиян келтірмейді. Оны жасаған шебердің еңбегін, оны жөндейтін жұмысшының сағаттарын және баршамыздың ортақ ресурсымызды сарқиды.
Міне, сондықтан тазалық пен еңбектің арасында көзге көрінбейтін бір адамгершілік байланыс бар. Таза ұстау – еңбекке алғыс айтудың да үнсіз бір түрі.
Тоқаевтың бұрын айтқан мына сөзі де сондықтан басқаша мәнге ие болады: «Хаос пен тәртіпсіздік жағдайында адамдардан заңды сақтауды талап ете алмайсыз».
Бұл сөйлемді тек құқық тұрғысынан оқымау керек.
Өйткені тәртіпті кім орнатады?
Заң ба?
Әкімдік пе?
Мемлекет пе?
Әрине.
Бірақ тәртіптің көзге көрінбейтін тағы бір сәулетшісі бар:
Еңбек.
Қаланың тротуарын төсейтін адам.
Қоқысын жинайтын адам.
Суын жеткізетін адам.
Автобусын жүргізетін адам.
Электрін жөндейтін адам.
Нанын пісіретін адам.
Ауруханада кезекшілікте тұратын адам.
Таңертең сіз жұмысқа бара жатқанда әлдеқашан өз ісінің басында жүрген адам.
Оларсыз қала бірнеше сағаттың ішінде тек ғимараттардан тұратын үлкен декорацияға айналады. Өйткені қаланы қала ететін – бетон емес. Адам еңбегінің үздіксіздігі.
Бәлкім, сондықтан «Сынған терезелер» тәсілін бір қадам әрі қарай апару керек шығар. Иә, сынған шыны ұзақ уақыт жөнделмесе, тәртіпсіздікті қалыпты нәрсеге айналдыруы мүмкін.
Бірақ тағы бір сұрақ қояйық:
Ол сынған шыныны кім жөндейді?
Міне, өркениеттің ұмыт қалған қаһарманы сонда тұр.
Шыныны сындырғанның аты көбіне жаңалықтарға шығады.
Жөндегеннің аты белгісіз қалады.
Қабырғаны ластаған көрінеді.
Сырлаған көрінбейді.
Қоқысты тастаған өтіп кетеді.
Жинаған артта қалады.
Бәлкім, біздің дәуіріміздің әділет мәселелерінің бірі де осы шығар: қиратушының көрінуі, жасаушының көрінбеуі.
Ал қоғам тек ұлы табыс хикаяларымен ғана тұрмайды. Ол күн сайын өз ісін дұрыс атқаратын миллиондаған адамның шағын әрі үнсіз адалдығымен тұрады.
Наубайшының таңғы төртте тұруымен.
Мейірбикенің түнгі кезекшілігімен.
Жүргізушінің рөл басындағы зейінімен.
Мұғалімнің бір сөйлемді шыдамдылықпен қайта-қайта түсіндіруімен.
Тазалықшының бәрі кеткеннен кейін еңкейіп, жерден көтеріп алған сол соңғы қағаз қиқымымен…
Біз мұны «жұмыс» деп атаймыз. Бәлкім, сәл әділетсіздік жасап жүрген шығармыз. Өйткені мұның жиынтығы тек жұмыс емес. Ол – қоғамның көзге көрінбейтін адамгершілігі.
Қоғам еңбекті менсінбеген күні тек кейбір кәсіптердің ғана құнын түсірмейді. Өз іргетасының құнын түсіреді. Өйткені дәрігерді тәрбиелеген мұғалім де еңбек адамы.
Университетті тазалайтын қызметкер де.
Зертхананы құратын техник те.
Ғимаратты салатын шебер де.
Егістікті жыртатын диқан да.
Нанды пешке салатын жұмысшы да.
Өркениет – адамдарды атқаратын жұмысының беделіне қарай жоғарыдан төмен қарай тізіп шығу емес. Әрбір адал еңбектің адамның қадір-қасиетімен тоғысатын жерін көре білу. Сондықтан Астанадағы көрменің, бәлкім, ең мәнді жағы 30 адамның суретінің көрмеге қойылуы емес. Қоғамның объективінің бағытын өзгертуі.
«Қараңыздар, – дегендей болады, – қаланы басқаратындарға ғана емес, оны тірі ұстап отырғандарға да қараңыздар». Оның үстіне жоба мұнымен тоқтамайды. Ол журналистерді, блогерлерді, цифрлық контент жасаушылар мен мобилографтарды да іске тартады. Олардан еңбекті баяндау сұралады.
Бұл маңызды!
Өйткені біздің заманымызда ненің құнды екенін тек экономика айқындамайды. Көрінушілік те айқындайды.
Алгоритмдер кімді көрсетсе, соны танимыз.
Камералар кімге бұрылса, сол туралы айтамыз.
Миллиондаған рет қаралған бір жүзді өмірімізде бірде-бір рет кездестірмесек те танимыз; бірақ әр таң сайын өтетін көшемізді тазалайтын адамның атын білмейміз.
Міне, мәселе біраз осында: қоғамның өз камерасын қайда бұратыны оның шын мәнінде неге құн беретінін көрсетеді. Егер камера тек даңққа бұрылса, балаларымыз даңқты табыс деп ойлайды.
Тек байлыққа бұрылса, дәулетті құндылық деп ойлайды.
Тек тұтынуға бұрылса, иеленуді өмірдің мақсаты деп ойлайды.
Бірақ камера анда-санда еңбекке де бұрылса, жас адам басқа бір нәрсені үйренеді: құнды болу үшін міндетті түрде әйгілі болу шарт емес.
Ісіңді жақсы атқару да – бедел.
Сөзіңде тұру да.
Өндіру де.
Қалаға пайдалы болу да.
Ешкім көрмегенде де міндетіңді дұрыс атқару да.
Бәлкім, «Адал еңбек» деген сөздің нағыз тереңдігі осында шығар. Өйткені адалдық – тек өтірік айтпау емес. Адалдық – еңбекке алдау араластырмау.
Ісіңе немқұрайлы қарамау.
Өзгенің ақысын өз жайлылығың үшін құрбан етпеу.
Ақысын алған жұмысыңның ақысын өтеу. Әрі ең бастысы – сені ешкім бақыламай тұрғанда да сол баяғы адам болып қала білу.
Осы жерде «Таза Қазақстан» мен «Адал еңбек» қайтадан тоғысады.
Біріншісінде сұрақ мынау еді:
Ешкім көрмегенде жерге қоқыс тастайсың ба?
Ал екіншісінде:
Ешкім көрмегенде де ісіңді бәрібір дұрыс атқарасың ба?
Екі сұрақтың жауабы да бір жерге келіп тіреледі:
Мінез. Өйткені заң жете алмаған жерде мінез басталады.
Камера көрмеген жерде – ар-ождан.
Қол шапалақ жоқ жерде – нағыз еңбек.
Бәлкім, бір елдің өркениет деңгейін түсіну үшін тек оның зәулім үйлеріне, жүрдек пойыздарына, технологиялық инвестицияларына немесе ұлттық табысына қарау сондықтан жеткіліксіз шығар.
Басқа сұрақтар да қоюымыз керек.
Ол ел еңбек адамына қалай қарайды?
Шебердің кәсібі құрметті ме?
Тазалықшыға алғыс айтыла ма?
Балаға тек «үлкен адам бол» деп айтыла ма, әлде «қандай іс атқарсаң да, оның ақысын өте» деп те айтыла ма? Өйткені балаларымыздың бәрін басшы ете алмаймыз.
Бәрін әйгілі ете алмаймыз.
Бәрін бай да ете алмаймыз.
Бірақ бәріне әлдеқайда қымбат бір нәрсені үйрете аламыз:
Еңбектің ұятты емес, мақтан тұтарлық нәрсе екенін. Бәлкім, болашақтың ең үлкен әлеуметтік мәселелерінің бірі де осы болар.
Жасанды интеллект өседі.
Роботтар көбейеді.
Автоматтандыру кейбір жұмыстарды өз мойнына алады.
Алгоритмдер өндірісті жеделдетеді.
Бірақ осы жаңа әлемнің бел ортасында адамзаттың өте ескі бір сұрағы қала береді: адам еңбегінің құны қандай?
Оның жауабын жалақы ведомосынан толық таба алмаймыз. Өйткені еңбектің экономикалық өтеуі бар.
Бірақ оның адами өтеуі де бар.
Құрмет.
Бедел.
Алғыс.
Есте қалу.
Көріну.
Бәлкім, Астанадағы сол фотокөрменің жасаған ең қарапайым, бірақ ең қымбат ісі осы шығар: көрінбейтінді көрінетін ету.
Ал енді алғашқы мақаланың алғашқы сұрағына қайта оралайық: қаланы кім ластайды?
Қоқысты жерге тастайтын адам.
Ортақ нәрсені иесіз деп ойлайтын адам.
«Менен кейін не болса, о болсын» дейтін адам.
Ал қаланы кім аман ұстап тұр?
Таңертең бізден бұрын оянатын.
Біз ұйықтап жатқанда жұмыс істейтін.
Сынғанды жөндейтін.
Ластанғанды тазалайтын.
Өндіретін.
Тасымалдайтын.
Отырғызатын.
Оратын.
Жер жыртатын.
Ас пісіретін.
Үйрететін.
Емдейтін.
Әрі мұның бәрін көбіне аты белгісіз күйде атқаратын адам. Бәлкім, біз өркениет деп жүрген нәрсе дәл екі адамның арасындағы қашықтықта орнайтын шығар: біреуі тік тұр. Екіншісі еңкейіп жұмыс істеп жатыр.
Бірақ нағыз өркениет – біреулердің үнемі еңкейіп, біз тастап кеткенді жинап жүруі емес.
Нағыз өркениет – сол адам енді қайтып еңкеюге мәжбүр болмайтын ар-ожданды бәріміз бірлесіп орната білу. Өйткені жерге қоқыс тастамау – тек табиғатқа құрмет емес. Оны жинауға мәжбүр болатын адамға да құрмет.
Бір нәрсені сындырмау – тек қоғамдық мүлікті қорғау емес. Оны қайта жасауға мәжбүр болатын шебердің еңбегіне құрмет.
Ал адал еңбек – тек еңбек етушінің адамгершілігі емес. Еңбекке құрмет көрсету де – қоғамның адамгершілігі.
Дүние бізге мұра болып қалған жоқ. Ол бізге уақытша аманат етілді. Сол аманатты сақтап жүргендердің көбінің атын ешқашан білмейміз. Бірақ, бәлкім, өркениет олардың атын білуден бұрын, еңбегінің қадірін білу шығар. Өйткені қалалардың шынайы бет-бейнесі зәулім үйлердің әйнектерінде емес, сол әйнектерді әр таң сайын сүртетін адамның жүзінде жасырынған. Ал егер бір қоғамның қаншалықты биікке көтерілгенін білгіңіз келсе, тек оның ғимараттарының биіктігіне қарамаңыз.
Оның еңбек алдында қаншалықты бас иетініне қараңыз.
Желді қаланың көгінен жазбалар
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/duzeni-kuranlar-kim-h1977.html