Шығыс пен батыс мәдениеттерінің түйіскен тұсы, сауда жолының алғаш жарқыраған жұлдызы, ақша тарихына өз атын жазып қалдырған ЛИДИЯ! Тарихта ақшаны кім ойлап тапқаны нақты белгісіз деген тұжырым әлі де сақталып отырса да, қымбат металдан ақша соққан, орналасқан жеріне қарай сауда жолына үлкен қызмет еткен Лидия «ақшаны алғаш ойлап тапқан» атағын әлі де иеленіп отыр. Алғашқы ақша Лидия патшасы Крез (Крезус) тұсында электрон деп аталатын алтын мен күмістің қоспасынан, бұршақ пішінінде соғылған. Тиын Лидия патшалығында бір рет ойлап табылғаннан кейін Кіші Азияның шекарасынан асып, Жерорта теңізі өңірінен Қытайға дейін жеткен. Алайда Қытайға жеткенде лидиялықтар атағынан айырылмаса да, олар ойлап тапқан дүние едәуір өзгеріске ұшыраған. Қысқасы, ақшаны лидиялықтар ойлап тапқанын әрдайым есте сақтаймыз, бірақ «Ақшаны лидиялықтар тапты, қытайлар оған “Ақыл” жүктеді» деп, 2020 жылдың жаңа жалпақ әлем тарихына жазатындар жазып та қойды…
Жаңа жалпақ әлемнің жаһандық қаламы WhatsApp‘тың 8 ақпанда күшіне енгізетін құпиялылық саясатын жариялағанына бірнеше күн болды. Бұл хабарды естігендер бар жүгін жинап, артына қарамастан, Жаңа цифрлық біріккен әлем мемлекетіне алғаш қоныс аударушылар ретінде лидиялықтардың әлемінен кетті. Бізден сұрағандарға енді бұл іске тек «Не DİEM?» (не дейін?) дедік.
Соңғы бірнеше күндегі көш жаңалықтары мынадай: «Facebook пен WhatsApp деректерін біріктіреді. Осы бірігу арқылы пайдаланушылар Facebook Pay сияқты Facebook қызметтерін WhatsApp-та пайдалана алады. Сонымен бірге Facebook экожүйесінің жарнамалық және таныстырылым мазмұны да WhatsApp-та көрсетіле бастайды. 4 қаңтарда жаңартылған Құпиялылық саясатының толық мәтінімен WhatsApp анықтама орталығынан таныса аласыз». Әзірге осылай …
Шын мәнінде WhatsApp-тың бұл жағдайы ресми түрде бекітілгенде ғана жұртқа белгілі болды. Бұл инфрақұрылымы 2019 жылдан бері әзірленіп келген жүйе еді. Facebook Қытайдың «Ақылды қала өмірі» қолданбасындағы ақша, төлем және банк жүйесін бірнеше жылдан бері бақылап келген. WhatsApp арқылы осындай жүйе құруға арналған инфрақұрылымды да көп кешіктірмей, әлдеқашан дайындап қойған. Тағы да әлдеқайда бұрын оқыған мәліметтерімізге қарағанда, Facebook жүйесі ең алдымен ақша аударуға мүмкіндік беретіндей етіп жасалған.
Мүмкін есіңізде шығар, не болмаса оқып үлгермеген де боларсыз: осы платформада 2020 жылғы 11 қыркүйекте жарияланған «ZOLOTAYA KORONA. Жол жүрген жолаушыға АЛТЫН ТӘЖ сыйлық!» атты мақаламызға назарыңызды тағы да аударғымыз келеді. Бүгін келген WhatsApp көшінің сәрсенбісін «Қызыл бейсенбіден» біліп қойғанымызды жазған едік, «жейсің бе, жемейсің бе» жылының 11 қыркүйегінде!
Қытайда соңғы рет қашан ақша ұстағанын көп адам есіне түсіре алмайды. Қытайдың Шанхай қаласында метродағы интернет үйдегі интернеттен жылдам болғандықтан, шамамен 45 минутқа созылатын пойыз сапарында адамдар уақыттың қалай өткенін байқамай, Цзинъань храмы бекетінде түсіп, екінші желіге ауысады. Бастарын смартфонының SIM-картасына орнатқаннан бері жаяу жүретін смартфондарға айналған тобырдың ішінде олар шағын дүкенге кіріп, ішетін бірдеңе алады, ал төлемі «WeChat Pay» арқылы жүзеге асады. Шанхай телемұнарасы тұрған жерде Luckin Coffee-ге барудың сәнін бастан кешіп жүрген жаяу смартфондар қысқа ғана рахат кофесін күннің ажырамас бөлігіне айналдырған. Starbucks-тан арзан, сапалы кофе жайлы бағалаулар да автоматты түрде үлкен деректер орталығына жүктеледі. Смартфон қолданбасы арқылы алынған бұл қызмет үшін 28 юаньдық ұпай тегін алынғандай қуаныш сыйлайтын кофеге айналады. Кофе алу үшін кассаға да бармайды, кезекке де тұрмайды. Тапсырыс телефондағы қолданбадан беріледі, төлем QR-кодпен жасалады. Қолданба қонаққа кезек нөмірін береді. Шақырылғанда бақыт кофесіне қол жеткізген жаяу смартфонымыздың сауда-саттығы аяқталады.
Қытайдың жаңа «жаяу ақылды құрылғы» жүйесі – өмірдің өзі… Кофемен басталған күн көшені кесіп өтер сәтте ең жоғары ақылмен байланысы үзілгенде, кенет тоқтап қалады. Ақылды қалаларда жолда көлік болмаса да, жаяу жүргіншілер көшеден өтерде күтуге міндетті. Егер күтпестен, ережеге қайшы өтсе, қарсы беттегі камера адамды анықтап, оның жүзін бағдаршамның астындағы экранға үлгі бола алмайтын, жаяу жүретін ақылсыз құрылғы ретінде шығарады.
Жақын болашақта мұның бәрін бастан кешетін боламыз деп отырмыз. Шын мәнінде, қазіргі бүкіл тіршілігіміз осы жүйенің алдын ала дайындығы емес пе? «WhatsApp-тан көшу», яғни цифрлық әлемнің бір қолданбасынан екіншісіне ауысу? Оның бета-нұсқасын жай ғана біреулер алдын ала сынап жатыр. Жүйенің барлық олқылықтары жойылғаннан кейін біз жалпақ әлемнің цифрлық біріккен әлем мемлекеті жүйесіне айналмаймыз ба? Болашақ көбіне қоғамды қалай бақылауға болатыны төңірегінде құрастырылуда. Пандемияның 2019 жылында, яғни Қытайда, мүлде жаңа технологиялар қолданыла бастады. 2020 жылдың алғашқы үш айындағы осы кезеңде Қытай басшылығы 2000 жаңа технологиямен «Заттар интернеті» (IoT – Internet of Things) арқылы цифрлық трансформацияны жүзеге асырды.
IoT технологиясы қысқаша мына тармақтармен түсіндіріледі: сенсорлық жүйе, деректер жинау, деректерді талдау, деректер құпиялылығы және деректерді қауіпсіз беру.
Internet of Things, яғни IoT, алғаш рет Кевин Эштон 1991 жылы ұсынған ұғым болса да, бұл жаңа технологиялық ұғым ақылды құрылғылардың бір-бірін танып, өзара байланыса алатын заттар арқылы ақылды түрде қосылуы ретінде анықталады. Бұл жүйе арқылы пайдаланушылар кез келген қалаған құрылғысын интернеттен басқару мүмкіндігіне ие болады. 2020 жылғы жағдай бойынша шамамен 50-200 миллиардтай өзара байланысқан ақылды зат бар деп болжап жазған.
Басқаша айтқанда, Заттар интернеті – «Болашақ – СІЗ». Яғни «Болашақсызсыз!»
Бұл – заттардың адами қарым-қатынаста жаңа мағыналар әлемін құрып, адамдарды өз билігіне бағындырып, бағыттай бастағанының Көші!
Жасалған заттың тек техникалық қырымен ғана айналысатын адамның заттың рухани әлеміне және оның әлеуметтік тұрғыдан қоғамға ықпалына деген сезімталдығы таусылғанының қозғалысы бұл… Бастар SIM-картаға көмілген, SIM-картадан келетін қорқыныш, нұсқау, марапат жүйесіне бағынған өмір салты.
Қалай болғанда да, біз енді ойлауға міндетті емеспіз. Жасанды интеллектінің өзі ойланып, философия жасайтын осы дәуірде адам өз еркіндігі секілді ойлау жүйесін де бір SIM-картаның ішіне көміп тастайды деп, ақылымыз бар кезде кімнің ойына келіпті? Істердің экран алдында отырып басқарылатынын, адамдардың қозғалу қабілетінен айырылатынын, осының бәрі қимылсыздықпен қоса жеке адамдарды мүгедек күйге түсіретінін және ойлаудың мәнін жоғалтатынын кім білген?
Шындықтан алыстаған заттардың өмірімізді қоршап алған «СЫҢАЙЛЫ» түсіндірмелердің түсіндірмесіне тау болып үйілуі… Заттардың иеленген пішіндерінің мінсіздігінде жоғалып бара жатып, пәктік бетпердесін жамылу… Қазіргі гуманистік терминологияны қолдануда басымдығын жоғалтпадым деп ойлап, тауар мен айырбастың этикаға жат құндылықтарымен қоршалғанын мойындамайтын «адам»… Өзін бір марканың көлеміндей SIM-картаның ішіне көмген, заттар әлемінің оңай бас тартуға болатын бөлшегі екенін білмейтін «адам»…
Аман-сау болыңыз…