Қытайдың барлық салалардағы өршіл даму жұмыстарына жол ашқан ұлы өзгеріс – 1949 жыл және одан кейінгі кезең… 1949 жылы жүзеге асқан саяси революция 2020 жыл мен одан кейінгі кезеңнің іргетасын қалаған революция еді. Ол ауқымды мәдени революцияны жедел түрде жүзеге асырғанымен, 1950–1978 жылдар аралығында социалистік ілімдерін өмірдің өзегінде сақтап қала алды. Ауыр өнеркәсіпке басымдық берген даму серпілістері де орталық жоспарлау кеңсесінің басшылығымен ілгерілей бастады.
2001 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымына қабылдануымен жаңа кезеңге қадам басқан Қытай үшін енді сыртқы саудаға апаратын барлық жолдар ашылды. Кедергісі қалмаған Қытайдың әлемдегі ең ірі экспорттаушы ел болу мақсатына жетуі енді сөзсіз еді. Шексіз жаһандық дағдарыстардың ең қаталы 2008 жылы өзін ‘жаһандық қаржы’ бейнесінде таныстырған болатын.
Жаңа ұрпақтар үшін 2010 жылдың орнықтылық мәселесінің шешімі – әзірленген Қытай мұрасы еді. Бұл мұра әлемді тегістеп жіберетін нағыз “Екі ғасырлық жоба”… Жаңа ұрпақ жолының символы – жібектей жап-жасыл жоба, Panax Sinica!
“Белдеу және жол” жобасы – сауда серіктестіктерін дамытуға, балама серіктестіктердің қалыптасуына бағытталған жолдың хикаясы. Қытай Халық Республикасының 100 жылдық мерекесіне көзделген мақсат – “Жаңа әлемдік тәртіп”. 2049 жылғы мереке тақырыбын Pax Romana сахнасымен байланыстырып ойлай ма екен, оны біле алмаймыз. Жаңа жазық әлемге бет алған, тағдырлас әрі мақсаттас Жаңа бес императордың жол хикаясы…
Рим империясының айбынды кезеңдерінде Pax Romana (Рим бейбітшілігі) “құқық” арқылы ұғынылатын, зорлық-зомбылықтан арылған қауіпсіз кеңістіктің атауы еді. Ал Pax Romana аяқталған жерден terra incognitae (белгісіз жерлер) деп аталатын заңсыз аумақтар басталатын. Бұл екінші кеңістіктің басты ерекшелігі – жеке бостандық пен қауіпсіздік жоқ, зорлық-зомбылық еркін жайлаған, тұрақсыз жерлер болуы еді…
Pax Romana – ағылшын тілінде ‘Рим бейбітшілігі’ дегенді білдіретін латын сөзі. Бұл Рим империясы әскери қуатын кеңейтіп, бейбіт өмір сүрген кезең еді. Үшінші ғасырдан бұрын дағдарыс басталды, ал Рим республикасындағы соңғы соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай халық саны 70 миллионға жеткен болатын. Бұл Рим империясының құрлық аумағы шарықтау шегіне жеткен кезең еді. Империяның негізін қалаған Август болғандықтан, ол сондай-ақ Pax Augustus деген атпен де белгілі. Бұл кезең б.з.д. 27 жылдан б.з. 180 жылына дейін 206 жыл бойы жалғасты. Ол Август император болған уақыттан бастап император Марк Аврелий қайтыс болған уақытқа дейінгі кезең еді.
Рим халқы Pax Romana-ны ғажайып деп санады, өйткені одан бұрын Рим империясында бейбітшілік кең таралмаған еді. Автор Артур М. Экштейн Pax Romana-ның Рим республикасында 3–4 ғасырлар аралығында жиі болған соғыстардан өзгеше кезең болғанын айтады.
Экштейн оқи білетіндер үшін бұл хикаяның 2049 жылдың әлемінде қайта жазылу ықтималдығын баяндаған. “Pax Romana-ның бастамасы республика кезеңінде пайда болды және оның уақыттық ауқымы өңірдің географиясына қарай өзгеріп отырды. Экштейннің кітабында Жерорта теңізіндегі Pax Romana б.з.д. 31 жылдан б.з. 250 жылына дейін басталғаны айтылады. Алайда шындығында әйгілі Pax Romana Жерорта теңізінің кеңірек аймағында әлдеқайда ертерек басталды. Pax Romana басталған Жерорта теңізі аймақтары – б.з.д. 200 жылдан кейін Апеннин түбегі, б.з.д. 190 жылдан кейін По алқабы, б.з.д. 210 жылдан кейін Сицилия, сондай-ақ басқалармен қатар Пиреней түбегі.”
Рим бейбітшілігі Август Клеопатра мен Марк Антонийді жеңген кезде басталады. Бұл б.з.д. 31 жылғы 2 қыркүйектегі Акций шайқасы кезінде болады және Август Рим императоры болады. Табысты жеке дара билік үлгілерінің жақсы болмағанына байланысты Август хунта құрады. Хунта Август бетке ұстар тұлға ретінде тұрған әскери күштерден құралған еді. Одақтастарды коалицияға біріктіру арқылы ол азамат соғысы қаупін жояды.
Азамат соғысы аяқталғанына қарамастан, Pax Romana мақсаты бірден орнай қойған жоқ. Өйткені Альпі және Испания өңірлері соғысуын жалғастырды. Бұлар Августтың б.з.д. 25 және 29 жылдары Римде бейбітшілік рәсімін жабуына әкелді. Б.з.д. 17 жылы бейбітшілік ұғымы жарияланды, ал б.з.д. 13 жылы Агриппа мен Август екі провинцияны біріктіріп оралғаннан кейін бейбітшілік ресми түрде жарияланды. Император Август бейбітшілік жарияланғаннан кейін Ara Pacis құрылысын салуды бұйырды.
Алайда Август Рим империясында бейбітшілікті мойындату үшін қиын кезеңдерді бастан өткерді. Римдіктер бейбітшілікті соғыстың аяқталуы ретінде емес, жаулар талқандалып, қарсылық көрсету қабілетінен айырылған жағдай ретінде қабылдады. Бірақ император Август насихат арқылы басқаруды сәтті жүзеге асырды. Б.з. 14 жылы Август қайтыс болғаннан кейін басқа императорлар билік құрды. Соңғы Рим императорлары “бес жақсы император” деген атқа ие болады.
ИМПЕРИЯНЫҢ БЕСТІГІ ЖІБЕКТЕЙ ЖОЛДА: “БІР САУДА, БІР БЕЙБІТШІЛІК ЖОЛЫ ЖОБАСЫ”
Рим бейбітшілігі Жерорта теңізі аймағындағы Рим саудасының артуына себеп болады. Бұл саудадағы табыс римдіктерді оникс, жібек, дәмдеуіштер мен асыл тастар сатып алуға бағыттайды. Енді жаңа әлемнің жаһандық қозғалысқа ашылған желкендерінің күші Шығысқа жол тартқан еді. Саудада үлкен табысқа кенелген римдіктердің құдіретіне бұл еркіндік қосымша күш қосады. Бұл жағдай Жерорта теңізіндегі жаңа әлемнің жаһандық қозғалысымен байланысты сауда себебінен жұмысшылардың жалақысының өсуіне де әкеледі.
Әйгілі Pax Romana-дан бөлек, басқа өңірлер де бейбітшілікті режим арқылы тануға мүмкіндік алады. Pax Ottomana, Pax Americana, Pax Europaea, Pax Britannica және Pax Mongolica да тарихтың қайта жазылатын жолдарынан орын ала алады. Бейбітшілік ұғымы әдетте империялық бейбітшілікті меңзейтін Pax Imperia болып табылады. Француз социологы Раймон Арон былай дейді: “Империялық бейбітшілікке гегемония арқылы қол жеткізуге болады, бірақ ол әрдайым азаматтық бейбітшілік арқылы жеңіп алынады.”
Орта ғасырлардың соңына дейін сауда Жерорта теңізімен шектелгендіктен, Жерорта теңізін бақылаған мемлекеттер өз құдіретін өзге мемлекеттерге мойындатты; Рим империясының Жерорта теңізін “Mare Nostrum” (Біздің теңіз) деп жариялауы, Осман империясының оны “Түрік көлі” деп атауы – әлемдік үстемдікті білдірудің бір тәсілі еді. Орта ғасырлардың аяқталуымен әлемнің орталығы Жерорта теңізінен мұхиттарға ауысты; португалдар, испандар, тіпті голландтар, ең соңында ағылшындар теңізде үстем елдер ретінде әлемдік саудаға билік жүргізді. Трафальгар алаңындағы адмирал Горацио Нельсон ескерткішін және ағылшындардың бұл ескерткішке берген мәнінің себептерін еске алатын нақ уақыт келді!
Түйін сөздер: Қытай Рим Әлемдік тәртіп