Әрбір заңды құқық адал емес!
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Алев Алатлы бұдан көп жыл бұрын адамның санасына бір түскен соң оңайлықпен шықпайтын бір сөйлем қалдырды: «Әрбір заңды құқық адал емес. Ең бастысы — ақының кешірілуі, ақы кешісу болуы тиіс».
Бұл сөйлемнің салмағы тек бірінші жартысында ғана емес, бәлкім, одан да бетер екінші жартысында. Өйткені мәселе тек сотта ақ болып шығуда емес; бір-бірімізбен ақы кешісе алатындай өмір сүре білуде.
Қандай бүгінгі күннің сөзі…
Құқық бізге не істей алатынымызды айтады; ал ар-ождан кейде, істеуге құқығымыз бола тұра, нені істемеуіміз керектігін сыбырлайды. Адамзаттың ең көне мәселелерінің бірі, бәлкім, дәл осы жерден басталады: Істей алу мен істеуге хақылы болудың арасындағы айырмашылықтан.
Бір нәрсе заң бойынша мүмкін болуы ықтимал. Келісімшарттың ұсақ әріптерінің арасына сыйып кетуі мүмкін. Бір ереженің олқылығынан өтіп кетуі мүмкін. Бір лауазымның өкілеттігі шеңберінде болуы мүмкін. Тіпті адам өзін барынша ақ етіп көрсететін дәлелдер де ойлап таба алады.
Бірақ мұның бәрі істелген істі әділ етуге жетпейді. Өйткені әділет тек заңның шекарасында ғана өмір сүрмейді. Кейде заң үнсіз қалған жерде ар-ождан сөйлей бастайды. Соңғы кезде, сірә, ең көп жоғалтып жүргеніміз — осы айырма. Адал мен арамды, хақ пен құқықты, заңды мен ар-ожданға сай нәрсені бір-бірінен ажыратуға қиналып жүрміз. Оның үстіне адамдарды барған сайын істеген ісімен емес, сырт көрінісімен бағалайтын болдық.
Лауазымына қараймыз.
Атағына қараймыз.
Киіміне қараймыз.
Қолданатын сөздеріне, жүрген ортасына, өзі тиесілімін деп айтатын құндылықтарға қараймыз.
Сөйтіп үкімімізді шығарамыз: «Бұл адамнан жамандық келмейді».
Кейін келеді.
Міне, адамның жарасы тек жасалған әділетсіздіктен емес, сол әділетсіздіктің мүлде күтпеген жерден келуінен үлкейе түседі.
«Адал адам» дейсіз.
«Иманды адам» дейсіз.
«Тым болмаса күніне бес уақыт Раббысына бет бұратынын білеміз» дейсіз.
Сосын бір қарасаңыз, адамның бет бұрған құбыласы мен өмірінің бет алған бағыты әрдайым бірдей болмауы мүмкін екен. Бәлкім, біздің дәуіріміздің ең ащы бетпе-бет келулерінің бірі осы шығар.
Өйткені ғибадат адамның мінсіздігінің құжаты емес. Лауазым адамгершіліктің кепілі емес. Білім ар-ожданның дипломы емес. Әдемі сөйлеу әдемі адам болу деген сөз емес.
Сырт пішін мәнге кепілдік бермейді. Ал біз сырт пішінге соншалық көп алданғаннан, таңғала-таңғала аң-таң болып қалдық. Тіпті аң-таң болған жерімізде қатып қалдық.
Енді жаңа бір оғаштыққа таңғалатындай да халіміз қалмаған секілді. Қабылдауымыз әбден қанығып болды. Бір қателіктің таңданысы басылмай жатып, екіншісі келеді. Бір көңіл қалудың есебін ішімізде жауып үлгермей жатып, жаңасы есік қағады.
Бірақ нағыз қауіп тек ірі оқиғаларда ғана емес. Үлкен әділетсіздіктер ерте ме, кеш пе, көзге көрінеді. Олардың көлемі ұлғаяды, зардап шегушілері көбейеді, үндері қатая түседі және қараңғылық оларды енді жасыра алмайды.
Ал кішілері ше?
Ешкім көрмейтін бөлмелерде қалғандары ше?
Бір адамның еңбегінен үнсіз алынғандары ше?
Біреудің идеясын иемденіп алғандары ше?
Берілген уәдені ұмытудан басталатындары ше?
Біреудің уақытын аямай жұмсаумен жалғасатындары ше?
Білімін алып, атын атамаумен, сеніміне сызат түсірумен, ізгі ниетін әлсіздік деп ұғумен, ақысын кешіктірумен, еңбегін менсінбеумен жалғасатындары ше?
Өйткені ұрлық тек ақша ұрлау емес.
Уақытты да ұрлауға болады.
Еңбекті де.
Идеяны да.
Беделді де.
Үмітті де.
Ізгі ниетті де.
Тіпті кейде адамның жылдар бойы жинаған сенім сезімі де ұрлануы мүмкін. Мұның көбіне хаттама толтырылмайды.
Соты құрылмайды.
Іс нөмірі болмайды.
Газет беттеріне шықпайды.
Бірақ адамның ішінде оның жазбасы сақталады. Бәлкім, нағыз қоғамдық мәселе де осы жерден басталатын шығар: біз жамандықты тек ол үлкен болғанда ғана танып үйренгенбіз. Алайда үлкен әділетсіздіктердің көбі бір күн таңертең үлкен болып тумайды.
Алдымен бір кішкентай ақыны таптаудан басталады.
Кейде жоғары лауазымдардың үлкен креслоларында отырғандар сол креслоның кішкентай дөңгелектерінің астында не қалып жатқанын аңғармайды. Алдымен кішкентай ғана бір еңбектің үстінен басып өтеді.
Біреудің уақыты…
Екіншінің ақысы…
Өзгенің абыройы…
«Одан не болады дейсің?» делінеді.
Кейін кресло биіктеген сайын адам мен жердің арасындағы қашықтық та ұлғаяды.
Сөйтіп бір күні ең жоғары лауазымдар үшін киілген мұқият үтіктелген киімнің астындағы жылтыраған туфлилер бір кездері креслоның дөңгелектері жаралаған сол кішкентай ақыларды бұл жолы еш ойланбастан баса бастайды.
«Заңды құқығым» деп ойлайтын нәрселердің ең қауіпті жағы дәл осы жерде көрінеді: адам алдымен ақыны таптайды; сосын таптаған нәрсесін өз ақысы деп ойлай бастайды.
Біріншісінде ар-ождан мазасызданады.
Екіншісінде адам өзіне сылтау табады.
Үшіншісінде үйреніп кетеді.
Ал төртіншісінде бұрылып: «Бірақ бұған менің құқығым бар», — дейді.
Бәлкім, адамгершілік құлдыраудың ең қауіпті сөйлемдерінің бірі осы шығар. Өйткені адам жамандық жасап жатқанын білген кезде, оның ішінде әлі де сот бар.
Нағыз қорқатын нәрсе — оның жасаған әділетсіздігін хақ деп көре бастаған сәті.
Сосын істеген ісінің аты да өзгереді.
Мүдде болады.
Кәсібилік болады.
Қажеттілік болады.
Өкілеттік болады.
Нормативтік база болады.
«Өмір деген осындай…» болады.
Ақырында ар-ожданның сөздері бірінен соң бірі бюрократияның сөздеріне аударылады. Міне, өркениет, бәлкім, дәл осы жерде жоғалады. Өйткені өркениет тек үлкен ғимараттар, институттар, заңдар мен технологиялар құру емес. Өркениет — ешкім көрмейтін жерде де өзгенің ақысына қол созбауды үйренген адамды тәрбиелей білу.
Көне дүниенің «кісі ақысы» деп атаған ұғымы дәл осы себепті ерекше терең ұғым.
Ол мемлекеттен асып түседі.
Соттан асып түседі.
Лауазымнан асып түседі.
Атақтан асып түседі.
Өйткені ол адамнан барлық дүниелік сипаттарды шешіп алып, оны өз ар-ожданымен оңаша қалдырады.
Сосын өте қарапайым, бірақ одан қашып құтылу қиын бір сұрақ қояды: «Саған тиесілі емес не бар мойныңда?»
Біреудің ақшасы ма?
Біреудің еңбегі ме?
Біреудің уақыты ма?
Біреудің идеясы ма?
Біреудің беделі ме?
Әлде бір кездері саған аманат еткен сенімі ме?
Бәлкім, біздің дәуіріміздің қажеті — көбірек көріну емес, сәл көбірек есеп бере білу. Өйткені адамның нағыз адамгершілігі оның көпшілік алдындағы келбеті емес. Ол — ешкім білмейді деп ойлаған сәтте қабылдаған шешімі.
Міне, Алев Алатлының көп жыл бұрын айтқан сөзі дәл осы жерде алдымыздан қайта шығады: «Әрбір заңды құқық адал емес. Ең бастысы — ақының кешірілуі, ақы кешісу болуы тиіс».
Өйткені мүмкін нәрсенің бәрі заңды бола бермейді.
Қол жеткізілгеннің бәрі лайықты түрде алынған бола бермейді.
«Менің хақым» дейтін нәрселеріміздің бәрі ар-ождан таразысында бізге тиесілі болып шықпауы мүмкін.
Кейде адамның алдында ешбір кедергі болмаса да, қолын созбауы керек.
Заң тыйым салмауы мүмкін.
Келісімшарт рұқсат беруі мүмкін.
Лауазым өкілеттік беруі мүмкін.
Ешкім көрмеуі мүмкін.
Ешкім есеп сұрамауы мүмкін.
Бірақ адамның ішінде әлі де жұмыс істеп тұрған таразы болса, одан әлдеқайда көне бір үкім естіледі:
«Ала аласың… Бірақ алма! Өйткені ол сенікі емес».
Бәлкім, бүгін қайта үйренуіміз керек нәрсе осы шығар: Хақ — тек алуға болатын нәрсе емес. Хақ — ақы кешісу арқылы арқалап жүре алатын нәрсе.
Өйткені ақы кешісу тек «ақыңды кеш» деу ғана емес. Ақы кешісу — артыңда кешіруге мүмкін емес жаралар қалдырмауға тырысып өмір сүру.
Кресло биіктеген сайын адам үлкеймейді. Кейде тек таптағандарын көру қиындай түседі. Бәлкім, сондықтан да өркениеттің нағыз өлшемі адамның қаншалықты биікке көтерілгені емес; көтеріле жүріп, қанша адамның ақысын таптамай жүре алғаны шығар.
Ал өркениет адамның қолынан келетіннің бәрін істеуінен емес; істеуге күші бола тұра, істемеуді таңдай алған жерінен басталады.
Желді қаланың көгінен жазбалар
https://www.5gvirusnews.com/yazarlar/kul-hakki-h1975.html