Тоффлердің пікірінше, “өзгерісті жоққа шығарған адам “шоктың” құрбаны болады!
Жаңару ма, өзгеріс пе әлде трансформация ма?
Авторы: д-р Нурфер Терджан
Вирус екінші толқынынан өтті, өтіп жатыр дегенде, біз әлі де бетперде таяғымен қуылып жүргенде, бір қарасақ, Жерорта теңізінің шығысы мен Эгей суларында жаңа толқын соғыстары басталып кетіпті. Біреуіміз білдірмей ғана үйіміздің данагөйі google-ге “Navtex деген не?” деп сұрақ қойып жатқанда, бұрын мүлде танымайтын отставкадағы генералдарымыздың карта-карта үндеулерін смартфондарымыздағы байланыс топтарында бөлісіп отырғанымызды аңғардық. Эгейден күткен қиямет болса, Каспий теңізінен бұрқ етіп жетті. СКТР-дағы Мараштың ашылуына қуанып үлгермей жатып, Хатайдың айқайын Қахраманмараштан естіп қалдық.
Қысқасы, күтілген мутацияланған “күртешелі” вирус екінші жолы толқынын жанай өтіп, орнын тездетіп басқа сценарийлі 3-толқынына қалдырды. Жаңа Жібек жолының теңізінен құрлығына дейін өлшем-өлшем толқындары бар екенін, меніңше, енді қабылдадық.
Ешкім болжай алмаған сәрсенбінің зарын, шын мәнінде, 1970 жылдардан қалған бір бейсенбі алдын ала жариялап қойған екен, біз тағы да оқи алмаппыз!
Элвин Тоффлер – «Шок», «Үшінші толқын», «Байлық революциясы», «Жаңа күштер, жаңа шоктар» кітаптарында және өзге де еңбектерінде жаңа дәуірдің басталғанын әрі ұлы өзгерістер болатынын хабарлаған және ақпарат дәуірін ең жақсы суреттеген футурист жазушы. 1970 жылдардан бастап осы ұлы өзгерістің белгілері мен бағытын көрсеткен Тоффлер өзгерістердің өзегінде өзі терең негіздер деп атаған уақыт, кеңістік және білім жатқанын тамаша түсіндірді. Тоффлер Илья Пригожиннің «Хаостан тәртіпке» атты еңбегінде Ceteris Paribus (басқа жағдайлар тең болғанда) қағидатының өзгергенін және бүгінгі құбылмалы, тұрақсыз әрі аласапыран жағдайларды, хаос теориясын түсіндіруден де тартынбады.
Өзгерістің абсолютті күшінің көрінісі ретінде ұлттық мемлекеттер мен жаһаншылдардың арпалысын, меніңше, жер бетінде түсінбеген ешкім қалмады. Элвин Тоффлер, шын мәнінде, өзгеріс құбылысына қарсы тұрғандар да шокты бастан кешіретінін және белгілі бір мағынада жойылатынын анық түсіндіреді…“Адамдар не өзгерісті қабылдайды, не болмысын сақтай алмайды”!
Ол “Шок: болашақ қорқынышы” еңбегін 1970 жылдары жазған кезде, шын мәнінде, 2020 жылғы “Енді ештеңе бұрынғыдай болмайды” деген ескертудің мәнін түсіндіріп, “бізге не болып жатыр” деген сұраққа да ең жақсы талдау жасап қойған. “Пайдалан да таста мәдениеті кең таралады… Біркелкілік үстемдік етеді… Тіпті қарым-қатынастың өзі уақытша болады”… Тек әлеуметтік қашықтық пен бетперде демеген, болды. Мұқият оқысақ, тағы не айтқанын естімей қалғанымызды көрер едік.
Меніңше, Тоффлердей ешкім әлі күнге дейін “Өзгермейтін жалғыз нәрсе – өзгеріс” екенін 2500 жылдан астам уақыт бұрын айтқан Гераклиттің хақ екенін осыншалық дәлелді, деректі түрде жаза алған жоқ. Ол біз өмір сүрген, куә болған өткен ғасырда жариялаған осы “шок” еңбегі арқылы: “Әй, бүгінгі жас, балақай, біліп қой, ШОККА ұшырайсыңдар” деген еді ғой…
Еріксіз терең күрсініп, “Субханаллаһ” дегің келеді!
Элвин Тоффлер «Шокта» алдымен аңшылық пен терімшілікпен күн көрген, ертеңін ойламайтын қоғамнан келгенімізді айтқан. “Абайлаңыз, өз-өзіңізде болыңыз, “өзіңізді таныңыз”, кейін шокқа түсіп жүрмеңіз, “Құдай сақтасын”” дегенге саятын сөз айтқан.
Элвин Тоффлер уақытшалықты “пайдалан да таста, көп ал, көп тұтын, жаңа әлемдік тәртіпте сені әбден ұсақтасын” деп, ескерту ретінде қысқа ғана түсіндірген.
“…Адамдар арасындағы қарым-қатынастағы өзгеріспен қатар, адам мен зат арасындағы қатынас та қағаз майлықтар, қол орамалдар, сүлгілер, пластик бөтелкелер, дайын тамақ ыдыстары сияқты өнімдер арқылы ‘пайдалан да таста’ үлгісіне айналды.
…Жылдам өмір көшпелі сипаттағы қоғамды тудырды. Қашықтық ұғымы мағынасын мүлде жоғалтты. Бүгінгі түсінік адамдардың жұмыс бабымен де, көңіл көтеру үшін де көп саяхаттауын талап етеді. Бұл қозғалғыштықтың технологиялық символы – ‘автокөлік’. Меншікке байланған өмір енді азырақ еркін өмір ретінде анықталады. Сондықтан үй жалдау үй сатып алудан гөрі қолайлырақ бола бастады. Мәдени және экономикалық жағынан жағдайы жақсырақ адамдар қоғамның неғұрлым қозғалмалы бөлігін құрайды.”
Жаңару ма, өзгеріс пе әлде трансформация ма? Егер бұл ұғымдар дұрыс түсінілмесе, адамды жеп тауысатын бактерияның пайда болуына апаратын нәтижеге қарай сырғымаймыз ба? Тоффлердің жаңалық ұғымы – уақытшалықтың үстемдігі үшін қуатты іске қосу тетігі. Қоғамға егілген ең үлкен у – “қажеттілік болмаса да, иеленуге, тек тұтынуға деген құмарлық”. Жабайы капитализмнің келесі мақсаты жасырын түрде өмір сүруін жалғастыра беретіні туралы тұжырымын да ешқашан назардан тыс қалдырмау керек.
Элвин Тоффлер бұдан артық не айтсын, оның үстіне 1970 жылдары! “…Өткендегі ұзақ мерзімді, санаулы достықтардың орнын болашақта қысқа мерзімді, көп достық ұғымы басады. Адамдар арасындағы қарым-қатынас уақытша сипатқа ие болып, шаштараз, даяшы, жөндеуші сияқты адамдармен орнатылатын ‘модульдік қарым-қатынас’ түрі өмірімізде маңызды орын алады. Бүгінгі таңда адам қарым-қатынастарының қалыптасу және ұмытылу қарқыны жеделдейді. Бұл жағдай әлеуметтік мәртебесі жоғары және ауқатты адамдарда айқынырақ байқалады. Өйткені кедейлердің ынтымаққа деген мұқтаждығы олардың адами қарым-қатынасты біршама берік ұстауын талап етеді. Көршілік, жерлестік, азаматтық қатынастардың орнын компания, кәсіп, достық байланыстары басады. Нуклеарлы отбасы ыдырайды, бала сүюден бас тартылады, біртіндеп ‘соло өмір’ деп аталатын өмір салты кең тарайды…”
Тоффлердің бүгінгі “сәрсенбіге” қатысты тағы бір тұжырымы – ол “пайдалан да таста” мәдениетінің кең тарайтынына назар аудара отырып, адхократиядан да хабар берген еді.
Тоффлердің пікірінше, бұл “адхократия” деп анықталатын ұйым түрі. Қысқасы, ол “пайдалан да таста” мәдениетін бойымызға әбден сіңіретін ұйым туралы айтып отыр.
Тоффлер: “…Бұлар – мүшелері белгілі бір мәселені шешу үшін бас қосып, кейін тарасатын уақытша топтар. Олар бюрократиядан маңыздырақ болады, бюрократия құлап, мүмкін, оның орнын солар басады. Өйткені өзгеріс қарқыны бюрократия бейімделе алмайтын деңгейге жетеді. Адхократия типіндегі ұйымда қабілет пен кәсіби білім маңызға ие болады, бюрократиядағыдай адамның лауазымы маңызды болмайды.”
Ол субмәдениеттердің құрылуы арқылы жаңа, бірақ біз мүлде танымайтын өмір салты туралы айтады. Құдай сақтасын!
Адам үшін белгісіз нәрсе қорқынышты. Әрдайым қорыққандықтан, ешбір сүйе алмадық… Әрдайым жек көргендіктен соғыстық. Ал шын мәнінде, “АДАМНЫҢ” жаратылу мақсаты тек сүюге негізделген еді. Біле алмадық! Өзімізді танымайынша, біле де алмаймыз, сүйе де алмаймыз, әрдайым қорқа береміз. Сол себепті де жамандықтың соғысы ешқашан бітпейді! “Болашақ қорқынышы – болашақтың өз уақытынан бұрын өмірімізге енуінің салдарынан пайда болатын, есеңгірететін құбылыс.”
Тоффлер меңзегендей, қорқыныш пен сүю туралы сәл көбірек ойлансақ болмай ма? Сынық-сынық, мыжылған, пайдаланылып лақтырылған өміріміздің махаббатқа толы өмірге айналуын тілеп… Құлаған сайын армандаймыз, армандаған сайын ойланамыз ғой… Ойланатын нағыз уақыт деп айтайық!
Кілт сөздер: Өзгеріс Элвин Тоффлер Вирус